بهار و تابستان
برگشت به فهرست مقالات |
برگشت به فهرست نسخه ها
1- پیام نور
چکیده: (6 مشاهده)
مقدمه و هدف
در دهههای اخیر، صنعت جهانی لوازم آرایشی و بهداشتی شاهد تحولی بنیادین در الگوی مصرف بوده است. آگاهی فزاینده مصرفکنندگان نسبت به عوارض جانبی ترکیبات شیمیایی و تمایل روزافزون به استفاده از محصولات طبیعی و سازگار با محیط زیست، موج جدیدی از تقاضا برای محصولات آرایشی-بهداشتی با منشأ گیاهی را ایجاد کرده است. در این میان، گیاهان دارویی بهعنوان منبعی غنی از ترکیبات فعال بیولوژیکی مانند اسانسها، روغنها، رنگدانهها و آنتیاکسیدانها، نقشی کلیدی در فرمولاسیون نسل جدیدی از محصولات ایفا میکنند. این فرآوردهها که تحت عنوان «کاسمتیکال» (Cosmeceuticals) شناخته میشوند، محصولات دوگانهای (ترکیبی از خواص آرایشی و دارویی) هستند که علاوه بر کارکردهای زیباییشناختی، حاوی ترکیبات زیستپویا با منشأ گیاهی بوده و بهطور موثری به بهبود سلامت، درمان و حفظ شادابی پوست و مو کمک میکنند. تنوع زیستی غنی و دانش سنتی گسترده در زمینه کاربرد گیاهان دارویی، مزیت رقابتی مهمی برای کشورهای در حال توسعه به شمار میآید. ایران یکی از غنیترین مناطق رویشی جهان محسوب میشود. استان اصفهان نیز بهدلیل تنوع اقلیمی قابل توجه (از مناطق کویری تا ارتفاعات سردسیر)، ظرفیت بالایی برای کشت و پرورش انواع مختلف گیاهان دارویی دارد.با توجه به تغییر الگوی مصرف محصولات آرایشی و بهداشتی، هدف اصلی پژوهش حاضر، شناسایی و رتبهبندی ظرفیتهای کارآفرینی در حوزه گیاهان دارویی با تأکید بر تولید محصولات آرایشی و بهداشتی طبیعی و گیاهی در استان اصفهان است. این پژوهش در پی پاسخگویی به دو سؤال اساسی است: نخست، فرصتهای کارآفرینی در این حوزه کدامند؟ و دوم، اولویت این فرصتها از منظر خبرگان و فعالان صنعت چگونه است؟
مواد و روشها
پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت در زمره تحقیقات آمیخته اکتشافی (کیفی-کمی) قرار میگیرد. استفاده از رویکرد آمیخته، امکان کاوش عمیق پدیده در مرحله کیفی و سپس سنجش کمی یافتهها را فراهم میآورد.
بخش کیفی: جامعه مشارکتکنندگان در بخش کیفی شامل کارآفرینان فعال در حوزه گیاهان دارویی، کارشناسان سازمان جهاد کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان و فعالان بخش خصوصی (کشتکنندگان، فرآوریکنندگان و تولیدکنندگان محصولات گیاهی) بود. نمونهگیری به روش هدفمند (قضاوتی) انجام شد و فرآیند جمعآوری دادهها تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. اشباع نظری در مصاحبه پانزدهم حاصل شد، اما برای اطمینان بیشتر، مصاحبهها تا ۲۰ مورد ادامه پیدا کرد. ابزار جمعآوری دادهها، مصاحبه عمیق نیمهساختاریافته بود. تمامی مصاحبهها ضبط و سپس دستنویس شدند. دادههای کیفی با استفاده از روش تحلیل مضمون (تماتیک) و با بهرهگیری از نرمافزار MAXQDA کدگذاری و تحلیل شدند. برای تأمین روایی و پایایی بخش کیفی، از تکنیک مثلثسازی (استفاده از منابع چندگانه داده) و بازبینی توسط مشارکتکنندگان استفاده گردید. فرصتهای شناساییشده در مرحله کیفی، مبنای طراحی پرسشنامه مقایسات زوجی قرار گرفتند. جامعه آماری بخش کمی همان خبرگان و فعالان حوزه بودند که از میان آنها ۱۰ نفر برای تکمیل پرسشنامه انتخاب شدند. برای تحلیل دادهها و اولویتبندی فرصتها از تکنیک فرآیند تحلیل سلسلهمراتبی (AHP) استفاده گردید. این تکنیک مبتنی بر مقایسه زوجی معیارها و محاسبه وزن نسبی هر یک از آنها است.
یافتهها
پیش از تحلیل نهایی دادهها، روایی پرسشنامهها با اعمال نظر اساتید و صاحبنظران مورد بررسی و تأیید قرار گرفت. در بخش کیفی، تحلیل مصاحبهها منجر به شناسایی ۳۱ مضمون فرعی (کد اولیه) گردید که در قالب ۶ مضمون اصلی (فرصتهای کلیدی) دستهبندی شدند. در بخش کمّی، تحلیل دادهها با استفاده از نرمافزار Expert Choice انجام گرفت. نتایج حاصل از تکنیک AHP نشان داد که از میان شش فرصت شناساییشده، «وجود منابع انسانی توانمند» با کسب وزن نسبی (259/0) در رتبه نخست اهمیت قرار دارد. پس از آن، «شرایط آسان دسترسی به متخصصان» با وزن (209/0) در رتبه دوم و «فراهم بودن زیرساختها و بسترهای مناسب برای کشت گیاهان دارویی» با وزن (151/0) در رتبه سوم جای گرفتند. سایر فرصتها به ترتیب اهمیت عبارت بودند از: «شرایط مناسب صادرات محصولات سبز و ارگانیک» (148/0)، «جهانی شدن و اجتنابناپذیر بودن گرایش مردم به مصرف محصولات سبز و گیاهان دارویی» (136/0) و «وجود شرایط ایدهآل جهت توسعه کسبوکارهای کارآفرینی سبز در گیاهان دارویی» (098/0). جهت سنجش پایایی پرسشنامهها، نرخ ناسازگاری محاسبه گردید. نرخ ناسازگاری نهایی بهدستآمده برای قضاوتها معادل (00547/0) بود؛ از آنجا که این مقدار کمتر از حد مجاز (1/0) است، نشاندهنده سازگاری مناسب و دقت بالای نظرات خبرگان در فرآیند مقایسات زوجی میباشد.
نتیجهگیری
در مجموع، نتایج نشان میدهد شکوفایی اکوسیستم کارآفرینی محصولات آرایشی-بهداشتی گیاهی در استان اصفهان نیازمند اجرای راهکارهای عملیاتی و برنامهریزی چندبعدی است. در اولویت نخست، توانمندسازی منابع انسانی از طریق هدایت تحقیقات دانشگاهی و ارائه آموزشهای مهارتی مستمر به کشاورزان و گلخانهداران پیشنهاد میشود. افزون بر این، اعطای تسهیلات دولتی کمبهره، تأمین بذرهای اصلاحشده و حمایت از پایاننامههای کاربردی و ایجاد شبکههای علمی و تخصصی است. توجه بیشتر و مناسبتر به سایر ظرفیتهآ، تقویت تولیدکنندگان نهادههای بیولوژیک جهت توسعه زیرساختهای کشت ارگانیک ضروری است. در نهایت، تقویت بازاریابی با بهرهگیری از صادرات و فرهنگسازی برای مصرف محصولات داخلی، میتواند زیست بوم کمپینهای رسانهای جهت ترویج کارآفرینی سبز و آگاهیبخشی عمومی، استقرار سیستم نظارت فنی مستمر در مزارع، کنترل آلودگیها از طریق حصارهای بیولوژیک و همچنین تأسیس یک نهاد متولی قدرتمند جهت نظارت ۳ تا ۵ ساله بر اراضی و صدور گواهینامههای ارگانیک بینالمللی، از مهمترین اقدامات کاربردی جهت توسعه پایدار و صادرات در این صنعت به شمار میروند.
در دهههای اخیر، صنعت جهانی لوازم آرایشی و بهداشتی شاهد تحولی بنیادین در الگوی مصرف بوده است. آگاهی فزاینده مصرفکنندگان نسبت به عوارض جانبی ترکیبات شیمیایی و تمایل روزافزون به استفاده از محصولات طبیعی و سازگار با محیط زیست، موج جدیدی از تقاضا برای محصولات آرایشی-بهداشتی با منشأ گیاهی را ایجاد کرده است. در این میان، گیاهان دارویی بهعنوان منبعی غنی از ترکیبات فعال بیولوژیکی مانند اسانسها، روغنها، رنگدانهها و آنتیاکسیدانها، نقشی کلیدی در فرمولاسیون نسل جدیدی از محصولات ایفا میکنند. این فرآوردهها که تحت عنوان «کاسمتیکال» (Cosmeceuticals) شناخته میشوند، محصولات دوگانهای (ترکیبی از خواص آرایشی و دارویی) هستند که علاوه بر کارکردهای زیباییشناختی، حاوی ترکیبات زیستپویا با منشأ گیاهی بوده و بهطور موثری به بهبود سلامت، درمان و حفظ شادابی پوست و مو کمک میکنند. تنوع زیستی غنی و دانش سنتی گسترده در زمینه کاربرد گیاهان دارویی، مزیت رقابتی مهمی برای کشورهای در حال توسعه به شمار میآید. ایران یکی از غنیترین مناطق رویشی جهان محسوب میشود. استان اصفهان نیز بهدلیل تنوع اقلیمی قابل توجه (از مناطق کویری تا ارتفاعات سردسیر)، ظرفیت بالایی برای کشت و پرورش انواع مختلف گیاهان دارویی دارد.با توجه به تغییر الگوی مصرف محصولات آرایشی و بهداشتی، هدف اصلی پژوهش حاضر، شناسایی و رتبهبندی ظرفیتهای کارآفرینی در حوزه گیاهان دارویی با تأکید بر تولید محصولات آرایشی و بهداشتی طبیعی و گیاهی در استان اصفهان است. این پژوهش در پی پاسخگویی به دو سؤال اساسی است: نخست، فرصتهای کارآفرینی در این حوزه کدامند؟ و دوم، اولویت این فرصتها از منظر خبرگان و فعالان صنعت چگونه است؟
مواد و روشها
پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت در زمره تحقیقات آمیخته اکتشافی (کیفی-کمی) قرار میگیرد. استفاده از رویکرد آمیخته، امکان کاوش عمیق پدیده در مرحله کیفی و سپس سنجش کمی یافتهها را فراهم میآورد.
بخش کیفی: جامعه مشارکتکنندگان در بخش کیفی شامل کارآفرینان فعال در حوزه گیاهان دارویی، کارشناسان سازمان جهاد کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان و فعالان بخش خصوصی (کشتکنندگان، فرآوریکنندگان و تولیدکنندگان محصولات گیاهی) بود. نمونهگیری به روش هدفمند (قضاوتی) انجام شد و فرآیند جمعآوری دادهها تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. اشباع نظری در مصاحبه پانزدهم حاصل شد، اما برای اطمینان بیشتر، مصاحبهها تا ۲۰ مورد ادامه پیدا کرد. ابزار جمعآوری دادهها، مصاحبه عمیق نیمهساختاریافته بود. تمامی مصاحبهها ضبط و سپس دستنویس شدند. دادههای کیفی با استفاده از روش تحلیل مضمون (تماتیک) و با بهرهگیری از نرمافزار MAXQDA کدگذاری و تحلیل شدند. برای تأمین روایی و پایایی بخش کیفی، از تکنیک مثلثسازی (استفاده از منابع چندگانه داده) و بازبینی توسط مشارکتکنندگان استفاده گردید. فرصتهای شناساییشده در مرحله کیفی، مبنای طراحی پرسشنامه مقایسات زوجی قرار گرفتند. جامعه آماری بخش کمی همان خبرگان و فعالان حوزه بودند که از میان آنها ۱۰ نفر برای تکمیل پرسشنامه انتخاب شدند. برای تحلیل دادهها و اولویتبندی فرصتها از تکنیک فرآیند تحلیل سلسلهمراتبی (AHP) استفاده گردید. این تکنیک مبتنی بر مقایسه زوجی معیارها و محاسبه وزن نسبی هر یک از آنها است.
یافتهها
پیش از تحلیل نهایی دادهها، روایی پرسشنامهها با اعمال نظر اساتید و صاحبنظران مورد بررسی و تأیید قرار گرفت. در بخش کیفی، تحلیل مصاحبهها منجر به شناسایی ۳۱ مضمون فرعی (کد اولیه) گردید که در قالب ۶ مضمون اصلی (فرصتهای کلیدی) دستهبندی شدند. در بخش کمّی، تحلیل دادهها با استفاده از نرمافزار Expert Choice انجام گرفت. نتایج حاصل از تکنیک AHP نشان داد که از میان شش فرصت شناساییشده، «وجود منابع انسانی توانمند» با کسب وزن نسبی (259/0) در رتبه نخست اهمیت قرار دارد. پس از آن، «شرایط آسان دسترسی به متخصصان» با وزن (209/0) در رتبه دوم و «فراهم بودن زیرساختها و بسترهای مناسب برای کشت گیاهان دارویی» با وزن (151/0) در رتبه سوم جای گرفتند. سایر فرصتها به ترتیب اهمیت عبارت بودند از: «شرایط مناسب صادرات محصولات سبز و ارگانیک» (148/0)، «جهانی شدن و اجتنابناپذیر بودن گرایش مردم به مصرف محصولات سبز و گیاهان دارویی» (136/0) و «وجود شرایط ایدهآل جهت توسعه کسبوکارهای کارآفرینی سبز در گیاهان دارویی» (098/0). جهت سنجش پایایی پرسشنامهها، نرخ ناسازگاری محاسبه گردید. نرخ ناسازگاری نهایی بهدستآمده برای قضاوتها معادل (00547/0) بود؛ از آنجا که این مقدار کمتر از حد مجاز (1/0) است، نشاندهنده سازگاری مناسب و دقت بالای نظرات خبرگان در فرآیند مقایسات زوجی میباشد.
نتیجهگیری
در مجموع، نتایج نشان میدهد شکوفایی اکوسیستم کارآفرینی محصولات آرایشی-بهداشتی گیاهی در استان اصفهان نیازمند اجرای راهکارهای عملیاتی و برنامهریزی چندبعدی است. در اولویت نخست، توانمندسازی منابع انسانی از طریق هدایت تحقیقات دانشگاهی و ارائه آموزشهای مهارتی مستمر به کشاورزان و گلخانهداران پیشنهاد میشود. افزون بر این، اعطای تسهیلات دولتی کمبهره، تأمین بذرهای اصلاحشده و حمایت از پایاننامههای کاربردی و ایجاد شبکههای علمی و تخصصی است. توجه بیشتر و مناسبتر به سایر ظرفیتهآ، تقویت تولیدکنندگان نهادههای بیولوژیک جهت توسعه زیرساختهای کشت ارگانیک ضروری است. در نهایت، تقویت بازاریابی با بهرهگیری از صادرات و فرهنگسازی برای مصرف محصولات داخلی، میتواند زیست بوم کمپینهای رسانهای جهت ترویج کارآفرینی سبز و آگاهیبخشی عمومی، استقرار سیستم نظارت فنی مستمر در مزارع، کنترل آلودگیها از طریق حصارهای بیولوژیک و همچنین تأسیس یک نهاد متولی قدرتمند جهت نظارت ۳ تا ۵ ساله بر اراضی و صدور گواهینامههای ارگانیک بینالمللی، از مهمترین اقدامات کاربردی جهت توسعه پایدار و صادرات در این صنعت به شمار میروند.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
