Journal of Entrepreneurial Strategies in Agriculture

fa محرک‌های شناختی، اجتماعی و جمعیتی کارآفرینی کشاورزی: شواهدی از اقتصادهای مبتنی بر منابع تولید با استفاده از داده‌های GEM Cognitive, Social, and Demographic Drivers of Agricultural Entrepreneurship: Evidence from Resource-Based Economies Using GEM Data کارآفرینی در کشاورزی کارآفرینی در کشاورزی پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">مقدمه و هدف: کارآفرینی کشاورزی یکی از ارکان اساسی تحول اقتصادی پایدار در اقتصادهای مبتنی بر منابع طبیعی (RBEs) و اقتصادهای مبتنی بر عوامل تولید (FDEs) محسوب می‌شود. این نوع کارآفرینی علاوه بر نقش مستقیم خود در افزایش بهره‌وری کشاورزی، نقشی محوری در توسعه روستایی، امنیت غذایی، تنوع درآمد و انتشار نوآوری دارد. در اقتصادهای مبتنی بر منابع، کارآفرینی کشاورزی اغلب به‌عنوان ضرورتی اقتصادی و درعین‌حال فرصتی اجتماعی پدیدار می‌شود که از تعامل میان وفور منابع طبیعی، عرضه نیروی کار و ضعف‌های نهادی شکل می‌گیرد. با این حال، با وجود اهمیت حیاتی آن برای توسعه پایدار و تحول ساختاری، شواهد تجربی در مورد عوامل تعیین‌کننده خردِ کارآفرینی کشاورزی در چنین بسترهایی هنوز اندک است. ادبیات جهانی کارآفرینی عمدتاً بر اقتصادهای پیشرفته یا کارایی‌محور متمرکز است و از بررسی بنیان‌های شناختی، اجتماعی و جمعیت‌شناختی ورود کارآفرینان در مناطق وابسته به کشاورزی غفلت کرده است. این مطالعه به این خلأ پاسخ می‌دهد و چارچوب تحلیلی یکپارچه‌ای را توسعه داده، به‌صورت تجربی آزمون می‌کند تا بررسی نماید که چگونه عوامل شناختی، اجتماعی و جمعیت‌شناختی به‌طور مشترک تصمیم افراد را برای ورود به کارآفرینی نوپای کشاورزی شکل می‌دهند. تمرکز اصلی بر سه متغیر شناختی - ادراک فرصت، خودکارآمدی، و ترس از شکست - و یک متغیر اجتماعی کلیدی یعنی شبکه‌سازی است، در حالی‌ که متغیرهای سن، جنسیت، تحصیلات و درآمد خانوار به‌عنوان کنترل لحاظ شده‌اند. بدین‌ترتیب، پژوهش حاضر درک دقیق‌تری از تعامل میان ویژگی‌های فردی با ساختارهای نهادی و محیطی در اقتصادهای مبتنی بر منابع ارائه می‌دهد. همچنین، این پژوهش با بهره‌گیری از داده‌های هماهنگ‌شده پروژه «نظرسنجی جمعیت بزرگسال» در چارچوب پایگاه داده «پایش جهانی کارآفرینی (GEM)»، دیدگاه مقایسه‌ای بین‌کشوری را به کار می‌گیرد تا ناهمگنی میان اقتصادهای نوظهور و مبتنی بر منابع را روشن سازد. مواد و روش‌ها: تحلیل حاضر از یک طرح پژوهشی کمی و مقطعی بهره می‌گیرد که از داده‌های تجمیعی پایگاه GEM برای دوره ۲۰۲۲–۲۰۱۸ استفاده می‌کند. این مجموعه داده به‌دلیل ارائه شاخص‌های استانداردشده از رفتار و نگرش کارآفرینانه در کشورها، به‌ویژه برای مقایسه‌های میان‌کشوری، بسیار مناسب است. نمونه نهایی شامل ۱۲۰۰ نفر از افراد در سن کار (۱۸ تا ۶۴ سال) از پنج اقتصاد مبتنی بر منابع طبیعی است: هند، قزاقستان، ایران، ویتنام و ماداگاسکار. انتخاب این کشورها بر اساس اشتراک در ویژگی‌هایی همچون وابستگی به منابع طبیعی، ساختارهای نهادی در حال گذار و درجات متفاوت اتکای اقتصادی به کشاورزی انجام شده است. متغیر وابسته، ورود به کارآفرینی نوپای کشاورزی، به‌صورت متغیر دوحالته تعریف شده است (۱ = مشارکت در راه‌اندازی فعالیت کشاورزی، ۰ = غیر از آن). متغیرهای مستقل شامل سه عامل شناختی (ادراک فرصت، خودکارآمدی و ترس از شکست) و یک شاخص سرمایه اجتماعی (شبکه‌سازی) است که همگی به‌صورت شاخص‌های دوحالته و بر اساس استاندارد GEM کدگذاری شده‌اند. متغیرهای کنترلی شامل سن (پیوسته)، جنسیت (دوحالته)، سطح تحصیلات (چهار متغیر مجازی برای ابتدایی، متوسطه، پسادبیرستان و دانشگاه) و سطح درآمد خانوار (دو متغیر مجازی بر اساس سه‌کات درآمدی ملی) هستند. برای برآورد احتمال ورود به کارآفرینی، از مدل رگرسیون لوجیت دودویی استفاده شده است. آزمون‌های تشخیصی شامل آزمون نیکویی برازش هاسمر- لمشو و تحلیل عامل تورم واریانس (VIF) نشان‌دهنده کفایت مدل و نبود هم‌خطی چندگانه هستند. فرضیه‌های رقابتی برای سنجش قدرت نسبی عوامل شناختی در برابر عوامل اجتماعی آزمون شده‌اند تا مشخص شود کدام دسته از محرک‌ها - ادراک فرصت یا عوامل اجتماعی - در تبیین ورود به کارآفرینی کشاورزی غالب است. یافته‌ها: نتایج تجربی بر نقش محوری عوامل شناختی در شکل‌گیری ورود به کارآفرینی کشاورزی تأکید دارند. در میان آن‌ها، ادراک فرصت قوی‌ترین تأثیر را نشان داده است، که از اثر خودکارآمدی فراتر می‌رود. این یافته حاکی از آن است که در اقتصادهای مبتنی بر منابع، شناسایی فرصت‌های واقعی کشاورزی نسبت به باور به توانایی فردی در کارآفرینی، نقش تعیین‌کننده‌تری دارد. این امر با دیدگاهی هم‌راستا است که در محیط‌های نهادی شکننده و دارای محدودیت مالی، هوشیاری شناختی و توان تشخیص فرصت‌ها پیش‌شرط‌های اصلی اقدام کارآفرینانه محسوب می‌شوند. جالب آنکه ترس از شکست رابطه معناداری با ورود به کارآفرینی نداشته است، که نشان می‌دهد انگیزه‌های ناشی از ضرورت - که ریشه در کمبود فرصت شغلی و ناامنی درآمدی دارند - اثر بازدارنده ریسک‌گریزی را کاهش می‌دهند. تحلیل همچنین نشان میدهد که شبکه‌سازی تأثیر مثبتی بر احتمال آغاز فعالیت کشاورزی دارد، اما اندازه اثر آن کمتر از متغیرهای شناختی است. این نتیجه فرضیه غلبه سرمایه اجتماعی بر عوامل شناختی در محیط‌های محدود از نظر منابع را رد می‌کند و نشان می‌دهد هرچند شبکه‌ها دسترسی به اطلاعات و منابع غیررسمی را تسهیل می‌کنند، اما جهت‌گیری شناختی فردی همچنان عامل آغازین اصلی است. در میان متغیرهای جمعیت‌شناختی، سن تأثیر منفی بر احتمال کارآفرینی دارد؛ یعنی افراد جوان‌تر تمایل بیشتری به شروع فعالیت‌های کشاورزی دارند. جنسیت اثر معناداری نشان داده است، به‌گونه‌ای که مردان 73/1 برابر بیش از زنان احتمال ورود به کارآفرینی کشاورزی دارند، که بازتابی از موانع ساختاری و فرهنگی پایدار در مشارکت زنان در کشاورزی است. تحصیلات اثر مثبت و معناداری دارد و نشان می‌دهد که سطوح بالاتر تحصیلی، به‌ویژه آموزش دانشگاهی، توانایی شناسایی و بهره‌برداری از فرصت‌های کشاورزی را افزایش می‌دهد. در مقابل، درآمد خانوار تأثیر معناداری ندارد، که می‌تواند ناشی از همسانی نسبی محدودیت‌های مالی میان نمونه‌ها یا نقش جبران‌کننده تأمین مالی غیررسمی باشد. نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش شواهد تجربی جدیدی درخصوص عوامل مؤثر بر کارآفرینی کشاورزی در اقتصادهای مبتنی بر منابع ارائه می‌دهند. نتایج نشان می‌دهند که ورود به کارآفرینی در کشاورزی عمدتاً از فرآیندهای شناختی - به‌ویژه ادراک فرصت - ناشی می‌شود، نه از عوامل اجتماعی یا محدودیت‌های رفتاری ناشی از ترس. این نتیجه دیدگاه‌های رایج مبنی بر برتری سرمایه اجتماعی در کارآفرینی را به چالش می‌کشد و بر اهمیت توانایی‌های شناختی به‌عنوان محور اصلی تصمیم‌گیری کارآفرینانه در کشورهای با درآمد پایین و متوسط تأکید دارد. از منظر نظری، این پژوهش با نشان دادن وابستگی زمینه‌ای محرک‌های کارآفرینی گامی پیشرو محسوب می‌شود. یافته‌ها بیانگر آن هستند که تأثیر نسبی عوامل شناختی، اجتماعی و جمعیت‌شناختی تابعی از ویژگی‌های ساختاری گسترده‌تر نظیر کیفیت نهادی، بلوغ بازار و نوع مشوق‌های اقتصادی است. ادغام دیدگاه‌های شناختی و اجتماعی در قالب یک مدل واحد، درک جامع‌تری از رفتار کارآفرینانه در محیط‌های در حال توسعه و وابسته به منابع ارائه می‌دهد. از منظر سیاست‌گذاری، نتایج این پژوهش حاوی چند پیام کلیدی هستند. تقویت نظام‌های اطلاعات بازار و زیرساخت‌های دیجیتال می‌تواند از طریق بهبود دسترسی به داده‌های به‌موقع و مرتبط در حوزه بازارها و فناوری‌های کشاورزی، به ارتقای ادراک فرصت منجر شود. گنجاندن آموزش کارآفرینی در برنامه‌های آموزشی کشاورزی نیز به افزایش خودکارآمدی و مهارت‌های فنی انجامیده، زمینه‌ساز شکل‌گیری فرهنگ کارآفرینی فعال‌تر و نوآورانه‌تر خواهد بود. همچنین، طراحی سیاست‌های هدفمند برای رفع موانع جنسیتی، از جمله محدودیت زنان در دسترسی به اعتبار، زمین و آموزش، ضرورتی انکارناپذیر است. در نهایت، توسعه برنامه‌های کارآفرینی ویژه جوانان می‌تواند پویایی این قشر را در مسیر ایجاد کسب‌وکارهای پایدار کشاورزی هدایت کند.</div> <div style="text-align: justify;">Background: Agricultural entrepreneurship represents a cornerstone of sustainable economic transformation in resource-based economies (RBEs) and factor-driven economies (FDEs). Beyond its direct contribution to agricultural productivity, it plays a pivotal role in promoting rural development, food security, income diversification, and innovation diffusion. In RBEs, agricultural entrepreneurship often emerges as both a necessity and an opportunity, shaped by the interplay between abundant natural resources, labor availability, and institutional weaknesses. However, despite its critical relevance to sustainable development and structural transformation, empirical evidence on the micro-level determinants of agricultural entrepreneurship within such contexts remains scarce. The global entrepreneurship literature has predominantly focused on advanced or efficiency-driven economies, overlooking the cognitive, social, and demographic foundations of entrepreneurial entry in agriculture-dependent regions. This study addresses this gap by developing and empirically testing an integrated analytical framework that examines how cognitive, social, and demographic factors jointly shape individuals’ decisions to engage in nascent agricultural entrepreneurship. Specifically, it focuses on three cognitive determinants—opportunity perception, self-efficacy, and fear of failure—and a key social variable, networking, while controlling for age, gender, education, and household income. By so doing, the research contributes to a more nuanced understanding of how individual-level attributes interact with structural and institutional features in RBEs to influence entrepreneurial activity. The study also introduces a comparative, cross-country perspective by utilizing harmonized data from the Global Entrepreneurship Monitor (GEM), enabling a broader understanding of heterogeneity across emerging and resource-based settings. Methods: The analysis employs a quantitative, cross-sectional research design, using pooled data from the Global Entrepreneurship Monitor (GEM) Adult Population Survey (APS) spanning 2018–2022. The GEM dataset is particularly suited for this inquiry, as it provides standardized measures of entrepreneurial behavior, perceptions, and contextual factors across countries, allowing for robust cross-national comparison. The final sample comprises 1,200 working-age individuals (18–64 years) from five selected resource-based economies: India, Kazakhstan, Iran, Vietnam, and Madagascar. These countries were chosen based on their shared characteristics of natural resource dependency, transitional institutional frameworks, and varying levels of agricultural reliance. The dependent variable, entry into nascent agricultural entrepreneurship, is operationalized as a binary outcome (1 = engaged in starting an agricultural venture, 0 = otherwise). Independent variables include three cognitive factors—opportunity perception, self-efficacy, and fear of failure—and one measure of social capital, networking, all coded as binary indicators following GEM standards. Demographic control variables comprise age (continuous), gender (binary), education level (four dummy variables: primary, secondary, post-secondary, and university), and household income level (two dummy variables based on national income tertiles). A binary logistic regression (Logit) model is employed to estimate the probability of entrepreneurial entry. Diagnostic tests, including the Hosmer-Lemeshow goodness-of-fit test and Variance Inflation Factor (VIF) analysis, confirm model adequacy and the absence of multicollinearity. Competitive hypotheses are tested to evaluate the relative strength of cognitive versus social factors, enabling an assessment of whether opportunity recognition or social embeddedness serves as the dominant driver of entrepreneurial engagement in agricultural contexts. Results: The empirical results underscore the primacy of cognitive drivers in shaping agricultural entrepreneurial entry. Among these, opportunity perception emerged as the most influential factor, surpassing the effect of self-efficacy. This suggests that, in resource-based economies, identifying viable agricultural opportunities constitutes a more decisive trigger for entrepreneurship than the belief in one’s entrepreneurial competence. The finding aligns with the notion that, in environments characterized by institutional fragility and limited access to capital, cognitive alertness and opportunity recognition are critical precursors to action. Interestingly, fear of failure exhibited no statistically significant relationship with entrepreneurial entry, implying that necessity-driven motives—often rooted in employment scarcity and income insecurity—mitigate the deterrent effect of risk aversion. The analysis also reveals that while networking positively influences the probability of starting an agricultural venture, its effect size remains lower than that of the key cognitive variables. This outcome contradicts the hypothesis that social capital supersedes cognitive drivers in resource-constrained contexts, suggesting that while networks facilitate access to information and informal resources, individual cognitive orientation remains the critical initiating factor. Among demographic controls, age negatively affects entrepreneurial likelihood, indicating that younger individuals are more inclined toward agricultural start-ups. Gender exerts a significant influence, with males being 1.73 times more likely to engage in agricultural entrepreneurship than females, reflecting enduring structural and cultural barriers to female participation in agribusiness. Education exhibits a positive and significant effect, highlighting that higher educational attainment—particularly university-level education—enhances the capacity to identify and exploit agricultural opportunities. Conversely, household income level does not significantly affect the probability of entrepreneurial entry, suggesting that financial constraints are relatively uniform across the observed sample or that informal financing mechanisms partly offset income disparities. Conclusion: The findings of this research provide novel empirical evidence on the determinants of agricultural entrepreneurship in resource-based economies. They reveal that entrepreneurial entry in agriculture is predominantly driven by cognitive processes—particularly opportunity recognition—rather than by social embeddedness or fear-based behavioral constraints. This insight challenges conventional views emphasizing the primacy of social capital in entrepreneurship and highlights the importance of cognitive capabilities as the central axis of entrepreneurial decision-making in low- and middle-income settings. Theoretically, this study advances the literature by illustrating the context dependency of entrepreneurial drivers. It demonstrates that the relative influence of cognitive, social, and demographic factors is contingent upon broader structural features, such as institutional quality, market maturity, and the nature of economic incentives. The integration of cognitive and social perspectives into a unified model offers a more holistic understanding of entrepreneurial behavior in developing and resource-based contexts. From a policy standpoint, the results carry several important implications. First, strengthening market information systems and digital infrastructure can enhance opportunity recognition by improving access to timely, relevant data on agricultural markets and technologies. Second, embedding entrepreneurship education within agricultural training programs can boost self-efficacy and technical competence, thereby nurturing a more proactive and innovative entrepreneurial culture. Third, targeted interventions are required to overcome gender-specific barriers, including limited access to credit, land, and training opportunities for women. Finally, fostering youth-oriented entrepreneurship initiatives can help channel the dynamism of younger populations into sustainable agribusiness ventures.</div> اقتصادهای مبتنی بر منابع تولید, داده‌های GEM, کارآفرینی کشاورزی, محرک‌های شناختی Agricultural Entrepreneurship, Cognitive Drivers, Factor-Driven Economies, GEM Data 15 30 http://jea.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-389-4&slc_lang=fa&sid=1 Mohsen Mohammadi Khyareh محسن محمدی خیاره m.mohamadi@gonbad.ac.ir 10031947532846005747 10031947532846005747 Yes Department of Economics, Gonbad Kavous University, Gonbad Kavous, Iran گروه علوم اقتصادی، دانشگاه گنبدکاووس، گنبدکاووس، ایران