بهار و تابستان
برگشت به فهرست مقالات |
برگشت به فهرست نسخه ها
چکیده: (44 مشاهده)
مقدمه و اهداف: بخش کشاورزی در ایران با چالش دوگانه افزایش تولید برای تأمین امنیت غذایی و کاهش خطرات محیطزیستی مواجه است. گندم، اصلیترین محصول استراتژیک سبد غذایی ایران، حدود ۷۵ درصد پروتئین و ۶۵ درصد کالری روزانه هر فرد را تأمین میکند. این محصول وسیعترین سطح زیر کشت را داشته و نقشی بیبدیل در معیشت کشاورزان دارد و پایه اصلی صنایع تبدیلی مانند آرد، نان، ماکارونی و بیسکویت است. با وجود این، میانگین عملکرد گندم در ایران (حدود ۳۸۰۰ کیلوگرم در هکتار) فاصله قابلتوجهی با عملکرد بالقوه (بیش از ۷۰۰۰ کیلوگرم در هکتار) دارد که "شکاف عملکرد" نامیده میشود. این شکاف نهتنها یک مسئله فنی-زراعی، بلکه فرصتی ازدسترفته اقتصادی و زمینهای برای خلق کسبوکارهای نوین در بخش کشاورزی است. از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی تا حد زیادی ناشی از مصرف بیرویه سوختهای فسیلی و کودهای شیمیایی است. بخش کشاورزی حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد از انتشار گازهای گلخانهای جهانی را تولید میکند و بهبود کارایی مصرف انرژی در آن یک ضرورت زیستمحیطی محسوب میشود. آنچه در مطالعات داخلی مغفول مانده، نگاه به این شکافها بهعنوان فرصتهای کارآفرینی و ارائه مدلهای کسبوکار قابل تجاریسازی است. هدف اصلی این مطالعه شناسایی و کمیسازی فرصتهای کارآفرینی ناشی از کاهش شکاف عملکرد و بهینهسازی مصرف انرژی در مزارع گندم استان مازندران بود. اهداف اختصاصی شامل برآورد سهم عوامل مدیریتی در شکاف عملکرد، محاسبه شاخصهای انرژی و پتانسیل گرمایش جهانی در چهار سیستم کشت، و ارائه مدلهای کسبوکار مشخص با پیشبینی درآمد و بازار هدف بود.
مواد و روشها: اطلاعات مدیریتی ۱۰۰ مزرعه گندم از بین حدود ۱۳۰۰۰ هکتار گندم آبی منطقه ساری با بررسی میدانی، مصاحبه با کشاورزان و پرسشنامه جمعآوری شد. مزارع بهصورت طبقهبندی شده تصادفی انتخاب شدند تا همه روشهای تولید را پوشش دهند. عملیات زراعی از تهیه بستر تا برداشت شامل خاکورزی، رقم و میزان بذر، کودها و سموم، آبیاری و عملکرد دانه و کاه ثبت گردید. عملکرد دانه با رطوبت ۱۴ درصد از دو روش اندازهگیری شد: اعلام کشاورز و نمونهبرداری با کوادرات یک متر مربع. برای تخمین شکاف عملکرد از روش تحلیل مقایسهای مبتنی بر رگرسیون گام به گام استفاده شد. متغیرهای کیفی مانند پیشکاشت کلزا، مصرف کود سرک و استفاده از علفکش به صورت دامی (صفر و یک) کدگذاری شدند. مزارع به چهار سیستم کشت شامل سنتی، فشرده، مکانیزه و حفاظتی طبقهبندی شدند. تراز انرژی با محاسبه انرژی مستقیم، غیرمستقیم، تجدیدپذیر و تجدیدناپذیر با استفاده از ضرایب استاندارد انجام شد. پتانسیل گرمایش جهانی با ضرایب انتشار IPCC محاسبه و به کیلوگرم معادل دیاکسیدکربن در هکتار تبدیل شد و مقایسه سیستمهای کشت با آزمون LSD در سطح ۵ درصد صورت گرفت.
یافتهها: شش عامل مدیریتی شامل نیتروژن گلدهی، پتاسیم، کود سرک، نیتروژن پایه، پیشکاشت کلزا و علفکش بیشترین تأثیر را بر عملکرد داشتند. با مدیریت بهینه، عملکرد پیشبینیشده (۳۹۲۵ کیلوگرم) به ۵۷۰۸ کیلوگرم در هکتار افزایش یافت و ۱۷۵۶ کیلوگرم (۸۰ درصد شکاف) جبران شد. سهم عوامل به ترتیب: نیتروژن گلدهی (۴۲۵ کیلوگرم، 2/24 درصد)، پتاسیم (۳۸۵ کیلوگرم، 9/21 درصد)، کود سرک (۳۱۵ کیلوگرم، 9/17 درصد)، نیتروژن پایه (۲۷۵ کیلوگرم، 7/15 درصد)، پیشکاشت کلزا (۲۱۵ کیلوگرم، 2/12 درصد) و علفکش (۱۴۱ کیلوگرم، ۸ درصد) بود. میانگین انرژی ورودی ۱۴۰۹۱ مگاژول در هکتار بود که نیتروژن (۵۸۶۳ مگاژول، 6/41 درصد)، سوخت (۴۱۲۳ مگاژول، 3/29 درصد) و بذر (۳۳۶۸ مگاژول، 9/23 درصد) بیشترین سهم را داشتند. کشت حفاظتی ۳۰ درصد انرژی کمتری (۱۱۴۹۴ مگاژول) نسبت به مکانیزه (۱۵۹۵۶ مگاژول) مصرف کرد و کارایی انرژی آن (63/9) بالاتر از سایر سیستمها بود. میانگین پتانسیل گرمایش جهانی ۱۴۰۶ کیلوگرم بود که روش حفاظتی با ۱۱۸۴ کیلوگرم، ۲۷ درصد انتشار کمتری نسبت به مکانیزه با ۱۶۲۶ کیلوگرم داشت. بیشترین انتشار مربوط به ادوات و ماشینآلات، سوخت، کود نیتروژن و بذر بود و رابطه مستقیم بین انرژی ورودی و انتشار دیاکسیدکربن تأیید شد.
نتیجهگیری: بین مصرف بیرویه نهادهها با کاهش بهرهوری انرژی، افزایش انتشار گازهای گلخانهای و ایجاد شکاف عملکرد رابطه مستقیم وجود دارد. کشت سنتی و فشرده هزینه تولید را افزایش و درآمد کشاورز را کاهش داده است. در مقابل، کشت حفاظتی با ۳۰ درصد انرژی کمتر و ۲۷ درصد انتشار کمتر، الگوی برتر پایداری زیستمحیطی محسوب میشود. این شکاف چهار فرصت کارآفرینی قابل تجاریسازی ایجاد میکند: شرکت مشاوره مدیریت هوشمند تغذیه گیاه با درآمد از محل صرفهجویی کود، شرکت خدمات کشاورزی حفاظتی با هدف کاهش ۳۰ درصدی مصرف سوخت، برند "گندم سبز" با ردپای کربن کم و قابلیت دریافت قیمت بالاتر، و آموزشگاه تخصصی اپراتوری ماشینآلات برای کاهش ۲۰ درصدی مصرف سوخت. این کسبوکارها نهتنها از نظر اقتصادی برای کارآفرینان مقرونبهصرفه هستند، بلکه با کاهش وابستگی به نهادههای شیمیایی و سوختهای فسیلی، به حفظ منابع پایه و کاهش آلودگی محیطزیست کمک شایانی میکنند. به سیاستگذاران توصیه میشود چهار اقدام زیر را در اولویت قرار دهند: اعطای وامهای کمبهره با نرخ سود ۴ تا ۸ درصد از سوی بانک کشاورزی به کارآفرینان فعال در حوزه مشاوره تغذیه گیاه و خدمات کشت حفاظتی، اعمال معافیت مالیاتی ۵ ساله برای شرکتهای دانشبنیان فعال در حوزه کشاورزی حفاظتی و مشاوره مدیریت مزرعه، راهاندازی بازار داخلی خرید و فروش اعتبار کربن توسط سازمان حفاظت محیط زیست تا کشاورزان بتوانند از کاهش انتشار گازهای گلخانهای خود درآمد اضافی کسب کنند، و تدوین استانداردهای ملی برای "گندم سبز" و "کودکار خبره" توسط سازمان حفظ نباتات و مؤسسه خاک و آب به منظور ایجاد اعتماد در بازار و شفافیت برای مصرفکنندگان. اجرای این اقدامات ضمن افزایش بهرهوری اقتصادی مزارع، به پایداری تولید گندم و کاهش مخاطرات محیطزیستی کمک میکند.
مواد و روشها: اطلاعات مدیریتی ۱۰۰ مزرعه گندم از بین حدود ۱۳۰۰۰ هکتار گندم آبی منطقه ساری با بررسی میدانی، مصاحبه با کشاورزان و پرسشنامه جمعآوری شد. مزارع بهصورت طبقهبندی شده تصادفی انتخاب شدند تا همه روشهای تولید را پوشش دهند. عملیات زراعی از تهیه بستر تا برداشت شامل خاکورزی، رقم و میزان بذر، کودها و سموم، آبیاری و عملکرد دانه و کاه ثبت گردید. عملکرد دانه با رطوبت ۱۴ درصد از دو روش اندازهگیری شد: اعلام کشاورز و نمونهبرداری با کوادرات یک متر مربع. برای تخمین شکاف عملکرد از روش تحلیل مقایسهای مبتنی بر رگرسیون گام به گام استفاده شد. متغیرهای کیفی مانند پیشکاشت کلزا، مصرف کود سرک و استفاده از علفکش به صورت دامی (صفر و یک) کدگذاری شدند. مزارع به چهار سیستم کشت شامل سنتی، فشرده، مکانیزه و حفاظتی طبقهبندی شدند. تراز انرژی با محاسبه انرژی مستقیم، غیرمستقیم، تجدیدپذیر و تجدیدناپذیر با استفاده از ضرایب استاندارد انجام شد. پتانسیل گرمایش جهانی با ضرایب انتشار IPCC محاسبه و به کیلوگرم معادل دیاکسیدکربن در هکتار تبدیل شد و مقایسه سیستمهای کشت با آزمون LSD در سطح ۵ درصد صورت گرفت.
یافتهها: شش عامل مدیریتی شامل نیتروژن گلدهی، پتاسیم، کود سرک، نیتروژن پایه، پیشکاشت کلزا و علفکش بیشترین تأثیر را بر عملکرد داشتند. با مدیریت بهینه، عملکرد پیشبینیشده (۳۹۲۵ کیلوگرم) به ۵۷۰۸ کیلوگرم در هکتار افزایش یافت و ۱۷۵۶ کیلوگرم (۸۰ درصد شکاف) جبران شد. سهم عوامل به ترتیب: نیتروژن گلدهی (۴۲۵ کیلوگرم، 2/24 درصد)، پتاسیم (۳۸۵ کیلوگرم، 9/21 درصد)، کود سرک (۳۱۵ کیلوگرم، 9/17 درصد)، نیتروژن پایه (۲۷۵ کیلوگرم، 7/15 درصد)، پیشکاشت کلزا (۲۱۵ کیلوگرم، 2/12 درصد) و علفکش (۱۴۱ کیلوگرم، ۸ درصد) بود. میانگین انرژی ورودی ۱۴۰۹۱ مگاژول در هکتار بود که نیتروژن (۵۸۶۳ مگاژول، 6/41 درصد)، سوخت (۴۱۲۳ مگاژول، 3/29 درصد) و بذر (۳۳۶۸ مگاژول، 9/23 درصد) بیشترین سهم را داشتند. کشت حفاظتی ۳۰ درصد انرژی کمتری (۱۱۴۹۴ مگاژول) نسبت به مکانیزه (۱۵۹۵۶ مگاژول) مصرف کرد و کارایی انرژی آن (63/9) بالاتر از سایر سیستمها بود. میانگین پتانسیل گرمایش جهانی ۱۴۰۶ کیلوگرم بود که روش حفاظتی با ۱۱۸۴ کیلوگرم، ۲۷ درصد انتشار کمتری نسبت به مکانیزه با ۱۶۲۶ کیلوگرم داشت. بیشترین انتشار مربوط به ادوات و ماشینآلات، سوخت، کود نیتروژن و بذر بود و رابطه مستقیم بین انرژی ورودی و انتشار دیاکسیدکربن تأیید شد.
نتیجهگیری: بین مصرف بیرویه نهادهها با کاهش بهرهوری انرژی، افزایش انتشار گازهای گلخانهای و ایجاد شکاف عملکرد رابطه مستقیم وجود دارد. کشت سنتی و فشرده هزینه تولید را افزایش و درآمد کشاورز را کاهش داده است. در مقابل، کشت حفاظتی با ۳۰ درصد انرژی کمتر و ۲۷ درصد انتشار کمتر، الگوی برتر پایداری زیستمحیطی محسوب میشود. این شکاف چهار فرصت کارآفرینی قابل تجاریسازی ایجاد میکند: شرکت مشاوره مدیریت هوشمند تغذیه گیاه با درآمد از محل صرفهجویی کود، شرکت خدمات کشاورزی حفاظتی با هدف کاهش ۳۰ درصدی مصرف سوخت، برند "گندم سبز" با ردپای کربن کم و قابلیت دریافت قیمت بالاتر، و آموزشگاه تخصصی اپراتوری ماشینآلات برای کاهش ۲۰ درصدی مصرف سوخت. این کسبوکارها نهتنها از نظر اقتصادی برای کارآفرینان مقرونبهصرفه هستند، بلکه با کاهش وابستگی به نهادههای شیمیایی و سوختهای فسیلی، به حفظ منابع پایه و کاهش آلودگی محیطزیست کمک شایانی میکنند. به سیاستگذاران توصیه میشود چهار اقدام زیر را در اولویت قرار دهند: اعطای وامهای کمبهره با نرخ سود ۴ تا ۸ درصد از سوی بانک کشاورزی به کارآفرینان فعال در حوزه مشاوره تغذیه گیاه و خدمات کشت حفاظتی، اعمال معافیت مالیاتی ۵ ساله برای شرکتهای دانشبنیان فعال در حوزه کشاورزی حفاظتی و مشاوره مدیریت مزرعه، راهاندازی بازار داخلی خرید و فروش اعتبار کربن توسط سازمان حفاظت محیط زیست تا کشاورزان بتوانند از کاهش انتشار گازهای گلخانهای خود درآمد اضافی کسب کنند، و تدوین استانداردهای ملی برای "گندم سبز" و "کودکار خبره" توسط سازمان حفظ نباتات و مؤسسه خاک و آب به منظور ایجاد اعتماد در بازار و شفافیت برای مصرفکنندگان. اجرای این اقدامات ضمن افزایش بهرهوری اقتصادی مزارع، به پایداری تولید گندم و کاهش مخاطرات محیطزیستی کمک میکند.
واژههای کلیدی: کلمات کلیدی: کارآفرینی کشاورزی، شکاف عملکرد، بهینهسازی انرژی، ردپای کربن، کشاورزی حفاظتی، مدل کسبوکار
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
